وقتی بیمار پس از یک عمل جراحی، تجویز دارو یا فرایند درمانی با آسیب جسمی یا عارضه غیرمنتظره مواجه می‌شود، یکی از اولین پرسش‌ها این است که اگر پزشک مرتکب اشتباه شود چه کسی مسئول خسارت بیمار است؟
پاسخ به این سؤال به شرایط پرونده بستگی دارد. صرف ناموفق بودن درمان یا ایجاد عارضه به این معنا نیست که پزشک حتماً مرتکب خطا شده است. در مقابل، اگر پزشک در جریان تشخیص یا درمان برخلاف موازین علمی و فنی عمل کند و این رفتار موجب صدمه یا فوت بیمار شود، ممکن است مسئولیت قانونی او مطرح شود.
بنابراین برای تعیین مسئولیت پزشک در قبال بیمار باید عواملی مانند نوع اقدام درمانی، نحوه انجام آن، رعایت موازین حرفه‌ای، وجود یا نبود تقصیر و رابطه میان رفتار پزشک و آسیب ایجادشده بررسی شود.
مسئولیت پزشک در قبال بیمار چیست؟
پزشک هنگام تشخیص، درمان، جراحی و مراقبت از بیمار وظایف حرفه‌ای مشخصی دارد و باید اقدامات خود را مطابق مقررات و موازین علمی و فنی انجام دهد.
اگر بیمار در جریان درمان دچار صدمه یا فوت شود، نمی‌توان صرفاً بر اساس نتیجه ایجادشده درباره مسئولیت پزشک تصمیم گرفت. ابتدا باید مشخص شود که آیا پزشک وظایف حرفه‌ای خود را رعایت کرده است یا خیر و آیا میان رفتار او و آسیب ایجادشده رابطه‌ای وجود دارد. ماده ۴۹۵ قانون مجازات اسلامی از مقررات مهم در این زمینه است. مطابق این ماده، هرگاه پزشک در جریان معالجات موجب تلف یا صدمه بدنی بیمار شود، در شرایط مقرر قانونی ضامن دیه خواهد بود؛ مگر اینکه مطابق مقررات و موازین فنی و علمی اقدام کرده باشد و شرایط قانونی عدم ضمان وجود داشته باشد. بنابراین مسئولیت پزشک در قبال بیمار صرفاً با وقوع آسیب ایجاد نمی‌شود و بررسی شرایط درمان و نحوه عملکرد پزشک اهمیت اساسی دارد.
اگر می‌خواهید با مفهوم تقصیر، انواع آن و شرایط اثبات آن بیشتر آشنا شوید، می‌توانید مقاله تقصیر پزشکی را نیز مطالعه کنید.
اگر پزشک مسئول باشد، چه کسی خسارت را پرداخت می‌کند؟
پس از احراز مسئولیت قانونی، اصل جبران خسارت یا پرداخت دیه بر عهده شخص مسئول قرار می‌گیرد. اما در مورد پزشکان، موضوع بیمه مسئولیت پزشکان نیز اهمیت دارد.
پزشکی که بیمه مسئولیت حرفه‌ای دارد، در صورت قرار گرفتن حادثه در محدوده تعهدات بیمه‌نامه، می‌تواند از حمایت بیمه‌گر برای جبران خسارت‌های تحت پوشش قرارداد استفاده کند.
در اینجا باید میان دو موضوع تفاوت گذاشت:
- مسئولیت قانونی: مشخص می‌کند چه شخصی از نظر قانونی مسئول جبران خسارت است.
- تعهد بیمه‌گر: مشخص می‌کند شرکت بیمه در چه حدود و شرایطی خسارت را پرداخت می‌کند.
بنابراین داشتن بیمه مسئولیت به این معنا نیست که پزشک دیگر مسئولیتی ندارد. بیمه صرفاً در صورت تحقق شرایط قرارداد می‌تواند آثار مالی مسئولیت حرفه‌ای را تا حدود تعهدات بیمه‌نامه جبران کند. مواردی مانند سقف تعهدات، فرانشیز، نوع فعالیت پزشکی، مدت اعتبار بیمه‌نامه و استثنائات باید هنگام بررسی تعهد بیمه‌گر مورد توجه قرار گیرند.
آیا بیمه مسئولیت پزشکان دیه بیمار را پرداخت می‌کند؟
در صورت احراز مسئولیت پزشک و قرار گرفتن حادثه در محدوده تعهدات بیمه‌نامه، بیمه مسئولیت پزشکان می‌تواند مطابق شرایط قرارداد در جبران دیه و خسارت‌های تحت تعهد نقش داشته باشد.
با این حال، نمی‌توان بدون مشاهده بیمه‌نامه گفت که تمام خسارت‌های یک پرونده بدون محدودیت توسط بیمه پرداخت می‌شود.
سقف تعهدات، شرایط بیمه‌نامه، استثنائات و سایر مفاد قرارداد در تعیین میزان تعهد بیمه‌گر اهمیت دارند.
به همین دلیل، پزشکان هنگام انتخاب بیمه مسئولیت حرفه‌ای پزشکان باید علاوه بر مبلغ حق بیمه، میزان تعهدات و شرایط بیمه‌نامه را نیز بررسی کنند.
بیمار برای پیگیری خسارت ناشی از خطای پزشکی چه مدارکی نیاز دارد؟
اگر بیمار معتقد است در جریان درمان دچار آسیب ناشی از قصور یا خطای پزشکی شده است، بهتر است تمام مدارک مربوط به درمان را نگهداری کند.
مهم‌ترین مدارکی که ممکن است در بررسی پرونده مورد استفاده قرار گیرند عبارت‌اند از:
- پرونده پزشکی و سوابق درمان
- نسخه‌ها و دستورات پزشکی
- نتایج آزمایش‌ها
- گزارش‌های تصویربرداری
- گزارش جراحی یا اقدامات درمانی
- مدارک بستری
- گواهی‌ها و مستندات مربوط به آسیب ایجادشده
- اسناد و مدارک هزینه‌های درمان در موارد مرتبط
این مدارک می‌توانند به روشن شدن روند درمان و بررسی رابطه میان اقدامات پزشکی و آسیب ایجادشده کمک کنند.
البته وجود مدارک به تنهایی به معنی اثبات تقصیر نیست و موضوع باید از نظر تخصصی و قانونی بررسی شود.
چگونه مسئولیت پزشک و خسارت بیمار پیگیری می‌شود؟
در صورتی که بیمار یا خانواده او معتقد باشند آسیب ایجادشده ناشی از خطای پزشکی بوده است، باید موضوع را از مسیر قانونی و مراجع صلاحیت‌دار پیگیری کنند.
در این فرایند، معمولاً روند درمان و مدارک پزشکی بررسی می‌شود و نظر کارشناسی می‌تواند در تشخیص وجود یا نبود تقصیر و رابطه آن با آسیب بیمار اهمیت داشته باشد.
بنابراین بهتر است بیمار پیش از اقدام، مدارک درمانی خود را کامل جمع‌آوری و از نگهداری نسخه‌ها، گزارش‌ها و مستندات مربوط به آسیب اطمینان حاصل کند.
اگر هدف، آشنایی با روند طرح و پیگیری موضوع است، مطالعه مطلب شکایت از پزشک می‌تواند اطلاعات تکمیلی در اختیار بیمار قرار دهد.
اگر پزشک بیمه مسئولیت نداشته باشد، چه اتفاقی می‌افتد؟
نداشتن بیمه مسئولیت پزشکان باعث از بین رفتن مسئولیت قانونی پزشک نمی‌شود.
اگر پس از بررسی پرونده، مسئولیت پزشک احراز شود و حکم به پرداخت دیه یا جبران خسارت صادر شود، نبود بیمه به این معناست که پزشک نمی‌تواند از تعهدات بیمه‌ای برای پرداخت آن بخش از خسارت استفاده کند.در چنین شرایطی، نحوه اجرای تعهد مالی بر اساس حکم صادرشده و مقررات مربوط تعیین خواهد شد.
به همین دلیل، بیمه مسئولیت برای پزشکان بیشتر از آنکه جایگزین مسئولیت قانونی باشد، ابزاری برای مدیریت آثار مالی ناشی از مسئولیت حرفه‌ای است.
جمع‌بندی؛ اگر پزشک اشتباه کند چه کسی مسئول خسارت بیمار است؟
در پاسخ به این سؤال که اگر پزشک مرتکب اشتباه شود چه کسی مسئول خسارت بیمار است؟ باید گفت که صرف بروز آسیب یا ناموفق بودن درمان برای مسئول دانستن پزشک کافی نیست. ابتدا باید مشخص شود که آیا پزشک در جریان تشخیص یا درمان، موازین علمی و فنی و مقررات مربوط را رعایت کرده است یا خیر. سپس رابطه میان رفتار پزشک و آسیب ایجادشده بررسی می‌شود. اگر تقصیر پزشک احراز شود و این تقصیر باعث صدمه یا فوت بیمار شده باشد، حسب مورد موضوع دیه، ارش و سایر آثار قانونی مسئولیت مطرح می‌شود.
از سوی دیگر، اگر پزشک دارای بیمه مسئولیت حرفه‌ای باشد و حادثه در محدوده تعهدات بیمه‌نامه قرار بگیرد، شرکت بیمه می‌تواند مطابق قرارداد در جبران خسارت مشارکت کند. بنابراین باید میان مسئولیت قانونی پزشک و تعهد بیمه‌گر تفاوت قائل شد.
در نهایت، تشخیص مسئولیت پزشک موضوعی تخصصی است و به بررسی پرونده پزشکی، نحوه درمان، موازین علمی و فنی، نوع آسیب و رابطه میان رفتار و نتیجه بستگی دارد.
نکته: این مطلب جنبه آموزشی دارد و جایگزین بررسی تخصصی پرونده یا مشاوره حقوقی نیست. در پرونده‌های واقعی، مسئولیت پزشک و میزان خسارت باید بر اساس مدارک، شرایط پرونده و نظر مراجع صالح بررسی شود.
