تقصیر پزشکی زمانی مطرح می‌شود که پزشک در جریان تشخیص، درمان، جراحی یا مراقبت از بیمار، برخلاف موازین علمی و فنی یا مقررات حرفه‌ای عمل کند و در نتیجه این رفتار، به بیمار آسیب وارد شود. با این حال، هر اشتباه، عارضه یا نتیجه نامطلوب درمانی لزوماً به معنی تقصیر پزشک نیست و برای احراز آن باید شرایط پرونده و رابطه میان رفتار پزشک و آسیب ایجادشده بررسی شود.
در این مقاله با انواع تقصیر پزشکی، تفاوت قصور و خطای پزشکی، شرایط اثبات تقصیر، مجازات، دیه و ارش و نحوه محاسبه دیه در سال ۱۴۰۵ آشنا می‌شویم.
قصور پزشکی چیست؟
قصور پزشکی به رفتار یا کوتاهی پزشک گفته می‌شود که برخلاف وظایف حرفه‌ای و موازین علمی و فنی انجام شده و در صورت وجود رابطه سببیت، موجب آسیب به بیمار شده است. ماده ۱۴۵ قانون مجازات اسلامی، تقصیر را شامل بی‌احتیاطی و بی‌مبالاتی می‌داند و مواردی مانند مسامحه، غفلت، عدم مهارت و عدم رعایت نظامات را حسب مورد از مصادیق آن معرفی می‌کند.
در حوزه پزشکی، تقصیر ممکن است در نتیجه یک اقدام نادرست یا برعکس، انجام ندادن اقدامی که پزشک در شرایط موجود موظف به انجام آن بوده، شکل بگیرد. برای مثال، اگر پزشک بدون توجه به شرایط خاص بیمار دارویی تجویز کند و این اقدام برخلاف موازین علمی باشد و موجب آسیب شود، موضوع تقصیر پزشکی قابل بررسی خواهد بود.
البته صرف ایجاد آسیب برای بیمار، تقصیر پزشک را ثابت نمی‌کند. باید مشخص شود که اقدام یا کوتاهی پزشک برخلاف موازین لازم بوده و میان این رفتار و آسیب ایجادشده رابطه وجود داشته است.
پس از احراز تقصیر یا خطا، نوبت به موضوع دیگری می‌رسد: اینکه دقیقاً چه کسی و چگونه باید خسارت بیمار را جبران کند و بیمه مسئولیت پزشکان چه نقشی در این جبران دارد. این موضوع در مقاله جداگانه‌ی مسئول خسارت بیمار کیست؟ به‌طور مفصل بررسی شده است.
انواع تقصیر پزشکی کدام‌اند؟
تقصیر پزشکی می‌تواند در شکل‌های مختلفی رخ دهد. مهم‌ترین مواردی که در بررسی پرونده‌های پزشکی مطرح می‌شوند عبارت‌اند از:
بی‌احتیاطی پزشک
بی‌احتیاطی زمانی مطرح می‌شود که پزشک در انجام یک اقدام درمانی، احتیاط لازم را رعایت نکند. برای نمونه، اگر پزشک هنگام انجام یک اقدام پزشکی، شرایط خاص بیمار یا خطر شناخته‌شده‌ای را در نظر نگیرد و این بی‌احتیاطی با ایجاد آسیب ارتباط داشته باشد، امکان بررسی موضوع به‌عنوان تقصیر وجود دارد.
بی‌مبالاتی پزشک
بی‌مبالاتی بیشتر به خودداری از انجام اقدام لازم مربوط می‌شود. در این حالت، پزشک کاری را که با توجه به شرایط بیمار و وظایف حرفه‌ای خود باید انجام می‌داده، انجام نمی‌دهد. نادیده گرفتن علائم هشداردهنده، انجام‌ندادن بررسی ضروری یا بی‌توجهی به وضعیت بیمار پس از یک اقدام درمانی، در صورت وجود شرایط قانونی، می‌تواند از مصادیق قابل بررسی بی‌مبالاتی باشد.
عدم مهارت
منظور این است که شخص در انجام یک اقدام تخصصی، مهارت لازم را نداشته باشد و این وضعیت در نتیجه درمان مؤثر باشد. البته صرف ناموفق بودن درمان، به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که پزشک مهارت کافی نداشته است؛ بلکه موضوع باید با توجه به شرایط پرونده، نوع اقدام درمانی و موازین تخصصی بررسی شود.
عدم رعایت موازین و نظامات پزشکی
پزشک موظف است در اقدامات حرفه‌ای خود، مقررات، استانداردها و موازین علمی و فنی مرتبط را رعایت کند. عدم رعایت این الزامات، در صورت ارتباط با آسیب بیمار، می‌تواند در احراز تقصیر مؤثر باشد. به همین دلیل، در پرونده‌های پزشکی، بررسی پرونده درمانی، شرح اقدامات انجام‌شده و نظر کارشناسی اهمیت زیادی دارد.
می‌تواند در احراز تقصیر مؤثر باشد. به همین دلیل، در پرونده‌های پزشکی بررسی پرونده درمانی، شرح اقدامات انجام‌شده و نظر کارشناسی اهمیت زیادی دارد.
تفاوت تقصیر پزشکی، قصور پزشکی و خطای پزشکی
این سه اصطلاح در گفتگوهای روزمره گاهی به‌جای یکدیگر استفاده می‌شوند، اما از نظر حقوقی نباید بدون توجه به زمینه پرونده آن‌ها را کاملاً مترادف دانست.
- تقصیر پزشکی: مفهومی حقوقی است که در قانون با بی‌احتیاطی و بی‌مبالاتی و مصادیقی مانند عدم مهارت و عدم رعایت نظامات ارتباط دارد.
- قصور پزشکی: معمولاً برای بیان کوتاهی یا تخلف حرفه‌ای پزشک در انجام وظایف درمانی به کار می‌رود و در پرونده‌های پزشکی بسیار رایج است.
- خطای پزشکی: اصطلاحی گسترده‌تر است و می‌تواند به اشتباه در تشخیص، تجویز، درمان یا اجرای یک اقدام پزشکی اشاره داشته باشد؛ اما هر خطای پزشکی الزاماً به معنای تقصیر حقوقی نیست.
بنابراین برای مسئولیت پزشک، باید بررسی شود که آیا رفتار انجام‌شده برخلاف موازین لازم بوده و آیا نتیجه ایجادشده به آن رفتار قابل انتساب است یا خیر.
چه رفتارهایی می‌تواند مصداق تقصیر پزشکی باشد؟
تقصیر پزشکی ممکن است در مراحل مختلف درمان اتفاق بیفتد و فقط به اتاق عمل محدود نیست. برخی نمونه‌های قابل بررسی عبارت‌اند از:
- خطا در تشخیص بیماری
- تجویز داروی نامناسب
- تجویز دوز اشتباه دارو
- بی‌توجهی به سوابق یا شرایط خاص بیمار
- رعایت نکردن اصول لازم هنگام جراحی
- انجام اقدام درمانی خارج از حدود مهارت یا تخصص
- بی‌توجهی به مراقبت‌های ضروری پس از درمان
- رعایت نکردن مقررات و موازین فنی
- تأخیر غیرموجه در اقدامات ضروری درمانی
البته وجود یکی از این موارد به‌تنهایی به معنی اثبات تقصیر نیست. در هر پرونده باید شرایط واقعی درمان، وظایف پزشک، نوع آسیب و رابطه میان رفتار پزشک و نتیجه بررسی شود.
شرایط اثبات تقصیر پزشکی چیست؟
برای اینکه بتوان درباره اثبات تقصیر پزشکی صحبت کرد، صرف ادعای بیمار کافی نیست. معمولاً باید مجموعه‌ای از عوامل بررسی شود.
مهم‌ترین موارد عبارت‌اند از:
- مشخص شدن اقدام یا کوتاهی منتسب به پزشک
- بررسی اینکه رفتار پزشک با موازین علمی و فنی مطابقت داشته یا خیر
- احراز آسیب یا صدمه واردشده به بیمار
- بررسی رابطه میان رفتار پزشک و آسیب ایجادشده
- بررسی تخصصی پرونده پزشکی و شرایط درمان
پرونده پزشکی، نسخه‌ها، نتایج آزمایش، تصویربرداری‌ها، گزارش جراحی و سایر مدارک درمانی می‌توانند در این فرایند اهمیت داشته باشند. در چنین پرونده‌هایی، نظر کارشناسی پزشکی نیز می‌تواند در تشخیص تخصصی موضوع مؤثر باشد و در نهایت مرجع صالح بر اساس مجموعه مدارک و نظریات موجود درباره مسئولیت تصمیم‌گیری می‌کند. اگر بیمار قصد پیگیری موضوع را داشته باشد، مقاله شکایت از پزشک می‌تواند برای آشنایی با روند کلی این موضوع مفید باشد.
آیا هر اشتباه یا عارضه درمانی تقصیر پزشکی است؟
خیر، یکی از اشتباهات رایج این است که هر عارضه یا نتیجه نامطلوب درمان را به‌عنوان خطای پزشک در نظر بگیریم. برخی روش‌های درمانی ممکن است با عوارض شناخته‌شده همراه باشند. این عوارض ممکن است حتی در شرایطی که پزشک تمام اصول علمی و فنی را رعایت کرده باشد نیز اتفاق بیفتند. برای مثال، اگر عارضه‌ای از پیامدهای شناخته‌شده یک عمل باشد و پزشک نیز اقدامات لازم را مطابق موازین حرفه‌ای انجام داده باشد، صرف وقوع عارضه لزوماً تقصیر پزشکی محسوب نمی‌شود.
در مقابل، اگر آسیب ایجادشده ناشی از رعایت نکردن اصول علمی، بی‌احتیاطی، بی‌مبالاتی یا سایر رفتارهای قابل انتساب به پزشک باشد، موضوع می‌تواند به عنوان تقصیر پزشکی بررسی شود.
برای آشنایی بیشتر با این تفاوت، مطالعه مطلب عوارض ناشی از درمان نیز پیشنهاد می‌شود.
مجازات تقصیر پزشکی چیست؟
پیامد قانونی تقصیر پزشکی به نوع رفتار پزشک و نتیجه‌ای که ایجاد شده بستگی دارد. اگر تقصیر پزشک موجب صدمه بدنی یا فوت بیمار شود، با توجه به شرایط پرونده ممکن است موضوع دیه یا ارش مطرح شود. همچنین بسته به رفتار ارتکابی، ممکن است موضوع از جنبه‌های قانونی یا انتظامی نیز بررسی شود.
ماده ۴۹۵ قانون مجازات اسلامی یکی از مواد مهم در این زمینه است. مطابق این ماده، هرگاه پزشک در جریان معالجات موجب تلف یا صدمه بدنی بیمار شود، در شرایط مقرر قانونی ضامن دیه خواهد بود؛ مگر اینکه مطابق مقررات و موازین فنی و علمی اقدام کرده باشد و شرایط قانونی عدم ضمان وجود داشته باشد.
ماده ۴۹۶ قانون مجازات اسلامی نیز درباره مواردی است که پزشک دستور درمان یا اقدام پزشکی را به بیمار، پرستار یا شخص دیگری می‌دهد و شرایط مسئولیت ناشی از آن را بیان می‌کند.
ماده ۴۹۷ قانون مجازات اسلامی برای موارد اورژانسی که گرفتن برائت ممکن نیست و پزشک برای نجات بیمار طبق مقررات اقدام می‌کند، حکم خاصی در نظر گرفته است.
دیه تقصیر پزشکی چگونه محاسبه می‌شود؟
مبلغ دی برای همه پرونده‌ها یکسان نیست. نحوه تعیین دیه به نوع آسیب، عضو یا منفعت آسیب‌دیده، شدت صدمه و مقررات مربوط بستگی دارد. در برخی آسیب‌ها، قانون میزان مشخصی از دیه کامل را تعیین کرده و در مواردی که میزان مشخصی وجود ندارد، ارش مطرح می‌شود.
بنابراین برای محاسبه دیه ناشی از خطای پزشکی ابتدا باید مشخص شود که بیمار دقیقاً چه آسیبی دیده است.
دیه کامل در سال ۱۴۰۵
طبق ابلاغ رئیس قوه قضاییه، دیه کامل انسان در ماه‌های غیرحرام برای سال ۱۴۰۵، ۲۱ میلیارد ریال معادل ۲ میلیارد و ۱۰۰ میلیون تومان تعیین شده است.
این مبلغ، مبنای محاسبه بسیاری از دیه‌های مربوط به صدمات بدنی است؛ اما به این معنی نیست که در هر پرونده پزشکی همین مبلغ پرداخت می‌شود.
برای مثال، اگر قانون برای یک آسیب مشخص درصد یا کسر معینی از دیه کامل تعیین کرده باشد، مبلغ نهایی بر اساس همان نسبت محاسبه می‌شود.
به صورت ساده:
مبلغ دیه آسیب = درصد یا میزان مقرر قانونی × دیه کامل
بنابراین اگر برای یک آسیب مشخص، مثلاً یک‌دهم دیه کامل تعیین شده باشد، مبنای محاسبه یک‌دهم مبلغ دیه کامل همان سال خواهد بود.
ارش در تقصیر پزشکی چیست؟
همه صدمات دارای دیه مقدر و مشخص نیستند. در مواردی که قانون برای یک آسیب میزان مشخصی از دیه تعیین نکرده باشد، ممکن است ارش مطرح شود. ارش مبلغی است که برای صدمه‌ای که دیه مقدر ندارد، با توجه به شرایط آسیب و نظر کارشناسی تعیین می‌شود.
به همین دلیل، ارش مانند برخی دیه‌های مقدر، یک مبلغ یا درصد ثابت برای تمام پرونده‌ها ندارد.
برای تعیین ارش ممکن است عواملی مانند:
- نوع صدمه
- شدت آسیب
- میزان تأثیر آسیب بر عملکرد عضو
- شرایط جسمی فرد
- آثار باقی‌مانده از آسیب
مورد توجه قرار گیرد و در نهایت مرجع صالح بر اساس نظر کارشناسی درباره میزان آن تصمیم‌گیری کند.
جبران خسارت و نقش بیمه مسئولیت پزشکان
اگر تقصیر پزشک احراز شود و مسئولیت مالی او ایجاد شود، پرداخت دیه یا خسارت می‌تواند فشار مالی قابل توجهی ایجاد کند.در اینجا بیمه مسئولیت پزشکان اهمیت پیدا می‌کند. این بیمه برای مدیریت ریسک‌های ناشی از مسئولیت حرفه‌ای پزشک طراحی شده و در صورت تحقق شرایط قرارداد و احراز مسئولیت، می‌تواند در جبران خسارت‌های تحت تعهد بیمه‌نامه نقش داشته باشد. پزشکان هنگام انتخاب بیمه‌نامه باید به مواردی مانند سقف تعهدات، نوع فعالیت پزشکی، فرانشیز، استثنائات، مدت اعتبار و شرایط پرداخت خسارت توجه کنند.
برای شکایت و اثبات تقصیر پزشکی چه مدارکی لازم است؟
اگر بیمار یا خانواده او معتقد باشند آسیب ایجادشده ناشی از تقصیر پزشکی بوده است، نگهداری مدارک درمانی اهمیت زیادی دارد.
از جمله مدارکی که ممکن است در بررسی پرونده مورد استفاده قرار گیرند:
- پرونده پزشکی
- نسخه‌های پزشک
- نتایج آزمایش‌ها
- تصاویر و گزارش‌های تصویربرداری
- گزارش جراحی
- مدارک بستری
- مدارک مربوط به آسیب ایجادشده
- اسناد مربوط به هزینه‌های درمان
- سایر مستندات مرتبط با روند درمان
وجود این مدارک به بررسی دقیق‌تر روند درمان کمک می‌کند؛ با این حال، داشتن مدارک به‌تنهایی به معنی اثبات تقصیر نیست و باید ارتباط میان رفتار پزشک و آسیب بیمار نیز بررسی شود.
جمع‌بندی؛ تقصیر پزشکی چه پیامدی برای پزشک دارد؟
تقصیر پزشکی زمانی اهمیت حقوقی پیدا می‌کند که رفتار یا کوتاهی پزشک برخلاف وظایف و موازین حرفه‌ای باشد و این رفتار با آسیب واردشده به بیمار ارتباط داشته باشد.
بی‌احتیاطی، بی‌مبالاتی، نداشتن مهارت لازم و رعایت نکردن مقررات می‌توانند از مواردی باشند که در بررسی تقصیر پزشکی مورد توجه قرار می‌گیرند. با این حال، هر عارضه یا نتیجه نامطلوب درمان به معنی تقصیر پزشک نیست.
در صورت احراز مسئولیت، با توجه به نوع و شدت آسیب، ممکن است موضوع دیه یا ارش مطرح شود. مبلغ دیه نیز به نوع آسیب و نرخ دیه همان سال بستگی دارد. در سال ۱۴۰۵، دیه کامل در ماه‌های غیرحرام ۲۱ میلیارد ریال تعیین شده است و دیه آسیب‌های مختلف بر اساس مقررات مربوط به همان آسیب محاسبه می‌شود.
در نهایت، تشخیص تقصیر پزشکی موضوعی تخصصی است و نمی‌توان تنها بر اساس نتیجه نامطلوب درمان درباره مسئولیت پزشک تصمیم گرفت. بررسی پرونده پزشکی، موازین علمی و فنی، نوع آسیب و رابطه میان رفتار پزشک و نتیجه ایجادشده اهمیت اساسی دارد.
سوالات متداول
1.اگر پزشک در شرایط اورژانسی و برای نجات بیمار اقدام کند، مسئول است؟
ماده ۴۹۷ قانون مجازات اسلامی برای موارد ضروری که گرفتن برائت ممکن نیست و پزشک برای نجات بیمار طبق مقررات اقدام می‌کند، حکم خاصی در نظر گرفته است. بنابراین شرایط درمان اورژانسی باید جداگانه بررسی شود.
2.آیا بیمه مسئولیت پزشکان دیه ناشی از تقصیر را پرداخت می‌کند؟
در صورت وجود بیمه‌نامه و قرار گرفتن حادثه در محدوده تعهدات آن، بیمه‌گر می‌تواند مطابق شرایط قرارداد در جبران خسارت مشارکت کند. سقف تعهد، شرایط بیمه‌نامه و استثنائات باید بررسی شود.
3.چگونه می‌توان تقصیر پزشک را ثابت کرد؟
برای بررسی تقصیر، مواردی مانند پرونده پزشکی، روند درمان، موازین علمی و فنی، نوع آسیب و رابطه میان رفتار پزشک و نتیجه ایجادشده بررسی می‌شوند. تشخیص نهایی نیز به مرجع صالح و بررسی تخصصی پرونده بستگی دارد.
4.آیا امضای برائت‌نامه پزشک را از مسئولیت معاف می‌کند؟
خیر، برائت‌نامه به‌تنهایی به معنای مصونیت پزشک در برابر هر نوع تقصیر نیست. ماده ۴۹۵ شرایط مشخصی را برای ضمان پزشک بیان کرده و رعایت موازین پزشکی و نبود قصور یا تقصیر اهمیت دارد
5.برای همه آسیب‌های ناشی از خطای پزشکی دیه مشخصی وجود دارد؟
خیر. برای برخی آسیب‌ها میزان دیه در قانون مشخص شده است، اما برای برخی صدمات که میزان مشخص قانونی ندارند، ممکن است ارش تعیین شود.
